Deel 1 - Fotografisch kijken
1 - Inleiding
Toen ik voor het eerst gevraagd werd om een essay te schrijven over esthetica
voor de site van Michael Reichmann (http://luminous-landscape.com/), was
mijn eerste reactie: "Wat bedoel je met esthetica?" Toen we
het onderwerp verder bespraken tijdens een gezamenlijke fotoshooting,
en Michael nader uiteenzette wat hij in gedachten had, besefte ik hoe
moeilijk het zou zijn om te schrijven over een onderwerp dat zonder meer
een belangrijk onderdeel van mijn werk is.
Waarom is het zo moeilijk om een verklaring te geven van wat je dagelijks
doet, de dingen die je intuïtief en bijna onbewust doet? Eenvoudig
weg omdat deze zaken haast vanzelf gebeuren, spelenderwijs zonder er noodgedwongen
over te moeten nadenken.
In mijn geval is het ook moeilijk om een systeem te beschrijven dat zo
uitgebreid is ontwikkeld gedurende jaren van vallen en opstaan. Je zoekt
uit wat wel en wat niet werkt totdat je op een dag naar een van je platen
kijkt en denkt: "Deze vind ik echt mooi. Hoe heb ik dat eigenlijk
gedaan?" Ik ben geneigd te zeggen dat ik - maar dat geldt ook voor
jouw - succes hebben door volharding, omdat we niet hebben opgegeven en
omdat we fotografie zó leuk vinden dat we de motivatie (en het
geld) hebben kunnen vinden om, ondanks minder bevredigende resultaten,
toch door te gaan.
Ik ben visueel ingesteld. Ik heb een lange ervaring, niet alleen in fotografie
maar ook als beeldend kunstenaar in een aantal verschillende richtingen.
Toen ik in 1980 begon met fotografie had ik al een opleiding als beeldend
kunstenaar in schilderen en tekenen achter de rug en was ik -begeleid
door mijn ouders - met kunst bezig geweest vanaf mijn jeugd.
Daarbij komt dat ik er op gericht ben om weer te geven wat ik ervaar als
mooi en wel op de meest esthetische manier die ik kan bereiken. Ik ben
dagelijks bezig met esthetica, alleen ik noem het niet zo. Ik heb er eigenlijk
geen naam voor. Ik maak mooie plaatjes van plekken in de natuur, meer
niet.
Daarom ben ik op zoek naar een bruikbare manier om datgene over te dragen
waarmee ik bezig ben. Ik wil vermijden dat het te ingewikkeld wordt. In
principe zou het gemakkelijk zijn om alles vanuit een theoretisch perspectief
te benaderen, door langdradige en zweverige terminologie te gebruiken
en zo een stijl te hanteren die misschien academici belang kan inboezemen,
maar van geen enkel nut zou zijn voor fotografen die mooiere foto's willen
maken.
Dus, hoe verklaar je zo helder en beknopt mogelijk iets wat je onbewust
doet? Door stap voor stap te vertellen hoe je iets aanpakt, het onderwerp
in stukjes te hakken. Dat is de aanpak die ik zal hanteren in deze serie
artikelen. Daardoor kan ik het eenvoudig houden, ter zake komen en op
een logische en gestructureerde manier van het ene op het andere onderwerp
overstappen.
Op dit moment zie ik met betrekking tot esthetica negen kerngebieden die
met elkaar het terrein bestrijken waarop ik al fotograferend bezig ben.
1 - Fotografisch kijken
2 - Een foto opbouwen
3 - De beste lens kiezen voor de gegeven omstandigheden
4 - Het beste licht uitzoeken
5 - De beste "film" kiezen
6 - De beste belichtingstijd kiezen
7 - Welke foto's bewaren en welke niet
8 - Stel een collectie samen
9 - Ontwikkel een persoonlijke stijl
In deze serie artikelen behandel ik deze negen gebieden door te beschrijven
wat mijn aanpak is en door te beschrijven welke hulpmiddelen ik gebruik
(en die hulpmiddelen omvatten niet uitsluitend camera's, zoals je zult
merken). Ik zal mijn aanpak als voorbeeld gebruiken, beelden kiezen die
illustratief zijn voor het thema dat wordt behandeld en beschrijven hoe
en waarom bepaalde beelden werden gecreëerd.
Tenslotte, de opzet van deze serie volgt de stappen die ik neem als ik
een foto ga maken en de stappen die ik jou voorlopig aanraad: zoek iets
om te fotograferen, ontwerp een compositie, kies de brandpuntafstand,
stel vast of het licht goed is, bereken de gewenste belichtingstijd, bepaal
welke foto je het beste vind en - uiteindelijk - stel een collectie samen
en ontwikkel jouw eigen fotografische stijl.
Als je nu al ontmoedigd bent, wees dan niet bezorgd. Dat overkwam ook
mij en af en toe gebeurt dat nog wel eens. Bedenk evenwel dat het de bedoeling
van deze serie is om je stap voor stap door een proces te begeleiden en
je van vaardigheden en technieken te voorzien. De lijst is slechts een
leidraad, waar we stap voor stap doorheen werken en beginnen met de eerste
stap: kijken.
2 - Kijken
Ik zal het hier hebben over fotografisch kijken, of kijken zoals een camera
het ziet. Leren hoe de camera waarneemt is het doel van deze verhandeling.
Ik geloof beslist dat ik geen foto kan maken van iets dat ik niet fotografisch
heb beoordeeld. Met andere woorden. Ik moet eerst iets zien, een gelegenheid
zien om iets te fotograferen, een foto voor me zien, alvorens ik mijn
camera te voorschijn kan halen en een compositie kan opbouwen. Dit mag
vanzelfsprekend klinken, het is het niet. Ik heb zo veel fotografen ontmoet
die maar raak schieten in de hoop dat zij thuis uit de massa materiaal
een enkele goede opname tevoorschijn kunnen halen. Meestal leidt deze
benadering tot teleurstelling.
Dit betekent niet dat het verkeerd is om veel foto's te maken. Veel professionele
fotografen maken bendes foto's en hebben prima resultaten. Zij weten echter
wel hoe ze fotografisch moeten kijken en schieten niet in het wilde weg
in de veronderstelling dat er wel iets goeds uit zal komen. Mijn opmerking
is niet gebaseerd op het aantal foto's maar veel meer op hoe en waarom
men fotografeert en op de veronderstelling dat hetgeen men ziet direct
van invloed is op wat men fotografeert.
Foto's maken heeft alles te maken met kijken en in dat opzicht is er geen
verschil met andere tweedimensionale kunsten zoals tekenen en schilderen.
Foto's maken is het bestuderen en beoefenen van de "kunst van het
kijken".
3 - Abstraheren van alle zintuiglijke waarnemingen behalve de visuele
Ik loop in de lente door het landschap, omringd door het gekrakeel van
de vogels en de geur van de frisse bloemen. Een zacht briesje beweegt
de takken en de bladeren. Ik voel me ontspannen en bezield door het warmer
wordende weer, het nieuwe groeien en de algehele verjonging in de Lente.
Als ik echter probeer om een foto te maken die mijn gevoelens weergeeft,
moet ik bedenken dat geen enkele lekkere geur, geen zacht briesje, geen
enkel gevoel in de foto kan worden vastgelegd. Niets van dit alles zal
in de uiteindelijke afdruk zijn terug te vinden, tenzij, door mijn persoonlijke
kennis van de fotografie, ik in staat ben om deze niet zichtbare aspecten
in visuele informatie te vertalen. Alleen visuele informatie komt in een
foto terecht Wat is overgebleven van het oorspronkelijke tafereel is datgene
wat we hebben kunnen zien. Wat onze zintuigen ons vertelden over geur,
gevoel,geluid en emoties, dat alles is verdwenen.
Is het dan mogelijk om deze andere gevoelens in zichtbare elementen te
vertalen? Ja, ik denk dat het mogelijk is. En de bedoeling van deze serie
is om uit te leggen hoe dat kan. Toch zal alleen studie, oefening en het
proberen, gericht op beter te leren waarnemen, leiden tot succes. Dit
is in wezen een van de meest uitdagende onderdelen van de fotografie en
een die de meester van de leerling onderscheid. Zoals Ansel Adams het
stelt: "Fotografie is niet alleen wat je ziet, maar ook wat je voelt".
Dat is best moeilijk, maar niet onmogelijk.
4 - Scherpstellen op het visuele deel van het tafereel
Zoals we net hebben gezien kunnen we gemakkelijk in de war worden gebracht
door onze zintuigen en denken dat wat goed voelt en goed klinkt en goed
ruikt er ook goed uitziet. We weten nu dat dit niet beslist noodzakelijk
is. Wat onze aandacht bepaalt als alle zintuigen actief zijn hoeft niet
het visuele deel van het tafereel te zijn.
Daarom moeten we ons in dit stadium de volgende vragen stellen:
1 - Is er iets visueel aantrekkelijk in het tafereel waar ik naar kijk?
2 - Zo ja, wat is dan het meest belangrijke in het tafereel?
3 - Stel dat ik dit tafereel wil fotograferen, hoe kan ik dan mijn gevoelens
visueel overbrengen?
Om deze vragen te beantwoorden moeten we eerst leren hoe een camera waarneemt.
5 - Tweedimensionaal leren zien
Hoe kun je het fotografisch waarnemen leren? Laten we daar maar gelijk
mee beginnen.
Een camera neemt anders waar dan de mens. Een van de belangrijkste verschillen
is dat de camera één lens, één oog heeft en
wij hebben twee ogen. Wij zien twee beelden tegelijk, terwijl een camera
(behalve een stereo camera) maar één beeld ziet.
Wat betekent dit voor het waarnemen? Als we niet leren om met één
oog te kijken, door een oog af te dekken of door het kijken door een zoeker,
maken we het soort fouten waarbij het lijkt alsof de lantaarnpaal uit
iemands hoofd groeit. Als we met twee ogen kijken lijkt het helemaal niet
alsof de lantaarnpaal uit iemands hoofd groeit omdat de twee gezichtsbeelden
ons in staat stellen om de afstand te meten tussen persoon en lantaarnpaal.
Door het enkelvoudige beeld verdwijnt elk gevoel van afstand - elk gevoel
van diepte - en blijven alleen hoogte en breedte over en worden hoofd
en lantaarnpaal in hetzelfde platte vlak geplaatst.
Een fotografische afdruk heeft ook maar twee dimensies: breedte en hoogte
(10x15cm, 20x30cm, enzovoort). Omdat de derde dimensie - diepte - ontbreekt
heeft een foto ook geen diepte. Toch is diepte een wezenlijk onderdeel
van onze belevingswereld en hoort het dus thuis in een foto die deze wereld
verbeeldt. Wil een foto realistisch zijn en prettig op ons overkomen dat
moet diepte worden nagebootst. Als beeldhouwers zouden we ons geen zorgen
hoeven maken. We zouden de beschikking hebben over breedte, hoogte en
diepte in ons materiaal. Maar omdat wij kunstenaars van het platte vlak
zijn moet wij leren om diepte na te bootsen.
5 - Het nabootsen van diepte - de derde dimensie - in tweedimensionaal
materiaal
Hoe bootsen we diepte na? Met behulp van perspectief. Hoe gebruiken we
dan perspectief? Door gebruik te maken van de volgende eenvoudige technieken.
A - Convergerende lijnen
We hebben allemaal wel eens foto's gezien van wegen die van dichtbij naar
ver weg gingen en uiteindelijk in de verte verdwenen. Zulke foto's geven
een heel sterk gevoel van diepte omdat de wegen werken als lijnen die
onze ogen naar de verte toe leiden. De afdruk, of het digitale beeld op
de monitor, is nog steeds een plat vlak. Maar voor ons oog lijkt het alsof
we kijken naar een tafereel dat vele mijlen diep is.
B - Het verband tussen voor- en achtergrond (grote en kleine objecten)
We weten dat het voor onze ogen lijkt alsof voorwerpen dichtbij groter
zijn dan voorwerpen die verder weg staan. Bij voorbeeld, een dennenboom
lijkt gigantisch hoog als we er vlak bij staan, maar lijkt ineen te schrompelen
tot het formaat van een lucifer als we hem van grote afstand zien. Zorgen
we nu dat er een grote boom of een deel van de stam in de voorgrond staat
van een foto en tegelijk een zelfde maar kleinere boom op de achtergrond,
dan geeft dat een duidelijk beeld van afstand. Door de onderlinge afmeting
van de bomen te vergelijken kan de kenner van zulke bomen vrij nauwkeurig
de afstand tussen die bomen schatten. Dit gaat natuurlijk eveneens op
voor andere voorwerpen. Groothoeklenzen worden vaak voor dit effect gebruikt,
maar elke lens kan voldoen want het uitgangspunt telt en niet het gereedschap.
Zelf heb ik dichtbij-veraf effecten bereikt met zowel groothoeklenzen
als telelenzen.
|
