Dit artikel van Alain Briot is het vierde in een serie van negen verhandelingen die zich richten op de esthetische aspecten van fotografie met de bedoeling om de fotograaf te helpen bij het maken van smaakvolle foto's, die de moeite waard zijn om te bekijken. Dit verhaal behandelt De keuze van het licht.

DEEL 4 - DE KEUZE VAN HET LICHT

1 - Que la lumière soit et la lumière fut (Wat is licht en wat doet licht)
Licht heeft van oudsher een belangrijke rol gespeeld in de cultuur en in het bestaan van de mens. In Genesis: "God schiep het licht". In het oude Egypte was de Farao er voor verantwoordelijk dat de zon iedere morgen opnieuw verscheen. Wat een verantwoording! De Inca's vereerden de zon en een zonsverduistering werd gezien als de voorbode van onheil. Zij konden niet bevatten dat de zon midden op de dag kon worden verborgen. De Anasazi, en de meeste andere hedendaagse stammen van de Indianen, ontwikkelden een uitgekiend begrip van de beweging van de zon aan het firmament. Zij gebruikten dit begrip voor de landbouw en voor godsdienstige ceremonies. De Lodewijk XIV, Koning van Frankrijk, werd Le Roi Soleil, de Zonnekoning genoemd, als verwijzing naar het al omvattende licht dat hij werd verondersteld te doen schijnen over alles en iedereen in zijn koninkrijk. Door de eeuwen heen werden verschillende groeperingen verlicht genoemd en maatschappelijke omwentelingen zouden verlichting brengen.

Licht heeft keer op keer deel uitgemaakt van de belangrijkste aspecten van ons leven en heeft een belangrijke rol in ons leven gespeeld. Nog steeds wordt ons leven bepaald door licht en duisternis; de meesten van ons staan op als het licht wordt en gaan naar bed na zonsondergang. We werken overdag en we rusten 's nachts.

Landschapfotografen houden zich aan het zelfde ritme. We volgen de verplaatsing van de zon tengevolge van het draaien van de aarde om zijn eigen as in een dag en tevens het draaien om de zon in een jaar. Onze dagen worden ingedeeld volgens de vierentwintig uren die de aarde nodig heeft om rond zijn eigen as te draaien. Onze jaarlijkse kalender volgt de jaarlijkse reis van de aarde rond de zon. De zon - en meer nog het licht dat over ons wordt uitgestrooid - bepaalt ons leven.

2 -Tekenen met licht
Fotografie heeft alles met licht te maken. Het woord op zich geeft dat al aan. Samengesteld uit twee Griekse woorden: photos - licht - en graphos - tekenen/schrijven -, fotografie betekent letterlijk "schrijven (of tekenen) met licht. Toen fotografie nog maar net bestond werd het heliografie genoemd, naar helios, de zon. Heliografie betekent schrijven met zonlicht. Men ging er van uit dat alleen zonlicht zou kunnen worden gebruikt voor de fotografie omdat destijds de filmgevoeligheid onvoldoende was om met kunstlicht te belichten. Toen eenmaal gevoeliger films werden gebruikt en kunstlichtbronnen in zwang kwamen en voor flitslicht magnesium licht werd toegepast, voldeed de term heliografie niet meer en werd deze vervangen door fotografie om de verschillende lichtbronnen aan te duiden die voor het maken van foto's konden worden gebruikt.

Scott McLeay, mijn eerste leraar fotografie, zei vaak dat als je in een kast gaat staan en de deur sluit, een camera op een statief zet en tijdopname gaat maken, je dan geen foto krijgt hoe lang je belichtingstijd ook is. De belichting kan uren, dagen of maanden duren, er verschijnt geen beeld op je film of op je digitale sensor.
Je hebt nu eenmaal licht nodig om een fotografisch beeld te creëren. Dat hoeft niet veel te zijn, maar zonder licht gaat het niet. Dus wat een fotograaf nodig heeft naast een camera, een film en een lens, is licht. Zonder licht geen foto

3 - Drie overheersende regels met betrekking tot licht.
Drie belangrijke regels beïnvloeden het verschijnsel en het gedrag van licht voor fotografische doeleinden. De kennis van deze regels is essentieel voor fotografen. Verder op in dit artikel zullen we zien hoe we deze regels gebruiken bij het maken van landschap foto's.

A - Soort lichtbron
Hoe wijder de lichtbron, hoe zachter het licht. De kwaliteit van het licht verandert pas als het oppervlak van de lichtbron verandert, hetzij van afmeting, van kleur, van weerschijn, of door een combinatie van deze factoren.
Dit betekent, in het bijzonder voor landschapfotografie, dat direct zonlicht veel scheller overkomt dan het licht van een bewolkte hemel. Dit komt omdat de zon vanaf de aarde beschouwd een smalle lichtbron is, hoewel het een gigantische ster is. Daar tegenover is een bewolkte hemel een brede lichtreflector, in afmeting gelijk aan de hemel boven ons.

Een smalle lichtbron, zoals de zon, produceert erg schel licht met diepe schaduwen. Een wijde lichtbron, zoals de hemel op een bewolkte dag, produceert erg zacht licht zonder noemenswaardige schaduwen.

B - Gereflecteerd licht
Als licht wordt gereflecteerd neemt het de kleur aan van de reflector waardoor het wordt weerkaatst. Dit kan het best worden waargenomen in een bergkloof. In een bergkloof wordt het licht van de ene kant weerkaatst naar de overkant. Direct licht is kleurloos, maar het weerkaatste licht neemt de kleur aan van de wand waardoor het wordt weerkaatst. Dit gekleurde licht kleurt op zijn beurt weer die tegenover liggende wand. Dit heeft tot gevolg dat die wand een warmere - veel warmer voor het oog en veel warmer voor de film - kleur krijgt dan wanneer hij door direct licht wordt beschenen.

C - Intensiteit van het licht
De intensiteit van het licht neemt omgekeerd evenredig af met het kwadraat van de afstand tussen lichtbron en onderwerp. Verdubbeling van de afstand heeft een kwart van de hoeveelheid licht op het onderwerp tot gevolg. Deze regel is erg belangrijk in een studio waar kunstlicht naar believen dichterbij of verder weg van het onderwerp kan worden geplaatst. In de buitenlucht met natuurlijk licht is dit theorie want we kunnen de zon of de wolken niet verplaatsen. Toch is deze regel belangrijk, zodat ik hem wel in dit artikel heb opgenomen.

4 - Hoe vind je het beste licht voor landschapfotografie?
We hebben niet alleen licht nodig, ook de soort lichtbron is belangrijk. Maar welke bron kunnen we het beste gebruiken?

Ansel Adams heeft eens gezegd: "God schiep het licht en verdeelde het in zones". Deze gekscherende opmerking geeft aan dat we niet enkel licht nodig hebben. We hebben dat speciale licht nodig als fotograaf. Licht met een artistieke kwaliteit. Licht waarvan we weten - als we het niet zelf kunnen beheersen - wat de effecten zijn zodat we deze in fotografische zin toch enigszins kunnen beïnvloeden.

Wat kwaliteit is hangt voor ieder van ons af van wat we willen fotograferen en van waarnaar we op zoek zijn. Echter van oudsher - als we het grote landschap fotograferen - is het licht bij zonsopgang of zonsondergang het beste. Om van dit licht te profiteren moet je ruim voor zonsopkomst of voor zonsondergang op de locatie zijn. Die tijdspanne heb je nodig om de juiste plek op te zoeken en je apparatuur in orde te brengen. Daarbij kan het nuttig zijn om bij zonsopgang de omgeving al de vorige dag te verkennen zodat je een idee kunt krijgen over de compositie. In het donker lukt het niet om een goede compositie te vinden en de kans bestaat dat je te veel tijd verspeelt wanneer je dit moet doen als de zon opkomt. Vooral het uitzoeken van de voorgrond kan beter in daglicht gebeuren.

Ook bij zonsondergang is het zinvol om de plek vroeger in de middag te verkennen en te wachten op het juiste licht of later terug komen. De beste kans op een goede foto heb je als je het licht ziet veranderen en dat kan heel snel gaan rond het moment dat de zon werkelijk ondergaat. Het is best moeilijk om te bepalen wanneer het licht het beste is. Het is handig om tijdig aanwezig te zijn en dan achter elkaar opnamen te maken. Je hoeft je dan niet steeds af te vragen wanner het licht ideaal is. Dat zie je wel als je weer thuis in je studio bent en je de resultaten kunt bekijken. Gewapend met deze kennis zul je voortaan de kwaliteit van het licht bij zonsopkomst of zonsondergang beter kunnen beoordelen.

Zie de mogelijkheden niet over het hoofd die licht biedt juist voor het aanbreken van de dageraad of net na de schemering. Uiterlijk dertig minuten voor zonsopkomst of na zonsondergang koestert het landschap zich in zacht kleurrijk licht dat uitermate gunstig is voor het fotograferen, zowel in kleur als in zwart-wit. Op die momenten zijn er bijna geen schaduwen, wat de contrastproblemen vereenvoudigt, en de kleuren zijn helder verzadigd. Jouw ogen zien deze kleuren misschien niet maar film wel, vooral de contrastrijke verzadigde kleurenfilm als Fuji Velvia. Je hoeft je geen zorgen te maken over een te veel aan contrast, behalve voor de lucht, die waarschijnlijk als het meest heldere deel van het tafereel naar voren komt. Als je de helderheid van de lucht wilt verminderen, gebruik dan een neutraal grijs verlopend filter om de helderheid met één of twee stops te verminderen.

5 - Waarom is licht bij zonsopgang en zonsondergang het beste voor grote landschappen?
Het antwoord kan gevat worden in één woord: omdat licht bij zonsopgang en -ondergang horizontaal licht is. Horizontaal licht is parallel aan de horizon, langs de voorwerpen "schampen" en een sterk driedimensionaal effect creëren.

De zon staat laag aan de horizon en het zonlicht moet door alle luchtlagen met stof, atmosferische waas en vervuiling heen voordat de voorwerpen in het tafereel bereikt worden. Tijdens dat proces wordt het zonlicht aanzienlijk gedempt en verzacht, omdat stof en waas het licht filteren. Door dit filteren wordt tevens een belangrijk deel van het groene en blauwe spectrum verwijderd, terwijl het meeste van het rode spectrum zichtbaar blijft. Zodoende wordt het licht warm van tint, zelfs roze, rood of oranje, afhankelijk van de specifieke omstandigheden van die dag. De combinatie van diffuus licht en de warme gloed maakt het licht uitermate geschikt om te fotograferen. En licht dat zowel zacht als warm is streelt het oog.

Mensen ervaren licht dat van de zijkant op een voorwerp valt - zijlicht - als prettiger dan licht dat van boven komt - verticaal licht. Dit zou wel te maken kunnen hebben met de portretschilderkunst. Als bij het portretteren - fotograferen en schilderen - het licht van boven komt, krijg je afzichtelijke schaduwen onder de neus en onder de ogen. Bij zijlicht is één deel van het gezicht in het licht en het andere deel in de schaduw. Hierdoor ontstaat een prettig driedimensionaal effect. Hetzelfde geldt voor landschapfotografie met een even aangenaam resultaat. In het algemeen geldt, dat zijlicht veel prettiger aandoet dan licht van boven

Zonlicht midden op de dag en bij zonsopgang

A - Gereflecteerd licht - ook wel weerkaatst of diffuus licht genoemd.
Beschrijving: Dit type licht ontstaat als direct zonlicht door een oppervlak wordt weerkaatst op een ander oppervlak. Dit zie je vrij duidelijk in een bergkloof die van Noord naar Zuid loopt. Dit gereflecteerde licht vermindert het contrast in de schaduwpartijen aan de overkant en neemt de kleur aan van de partij waardoor het wordt weerkaatst. Als het gesteente roodachtig van kleur is - bijvoorbeeld in de Grand Canyon en in Europa aan de Zuidoost kust van Frankrijk - krijgen de schaduwen een warme gloed. Hoe nauwer de bergkloof is hoe intenser wordt dit effect.
Een zelfde effect kan optreden in een straat met hoge gebouwen. Ook hier wordt het licht weerkaatst naar de overkant van de straat en neemt de kleur aan van de reflecterende wand.
Kenmerk: Zacht en gelijkmatig Het weerkaatste licht laat minder contrast zien.
Kleur: Het licht neemt de kleur aan van de reflecterende partij. Het menselijk oog zal hiervoor minder gevoelig zijn dan de film of de digitale sensor.
Schaduw: Weinig of geen schaduw
Aanbevolen film of aanpassing van het contrast: Dit is bij uitstek de gelegenheid om een film met hoog contrast en hoge verzadiging zoals de Velvia te gebruiken. Digitale fotografen passen hier het contrast aan met het curvegereedschap in de beeldbewerkingsoftware om tegemoet te komen aan het lage contrast van de digitale sensoren.

B - Gesluierd licht
Beschrijving: Op een bewolkte dag is dit licht zowel zacht als blauwachtig van kleur, vanwege de hele lucht die als een filter van het zonlicht werkt.
Kenmerk: Zacht diffuus licht. Het gehele landschap is verpakt in een allesomvattende schaduw. Schaduwen zijn van nature blauwachtig en zorgen voor de blauwzweem, die we vinden op foto's die tijdens een bewolkte hemel zijn gemaakt. Deze zweem zien we niet maar verschijnt duidelijk op kleurenfilm.
Kleur: Licht blauwachtig getint.
Schaduw: Weinig of geen detailschaduw.
Contrast: Laag
Aanbevolen film of aanpassing van het contrast: Dit is bij uitstek de gelegenheid om een film met hoog contrast en hoge verzadiging zoals de Velvia te gebruiken. Digitale fotografen passen hier het contrast aan met het curve gereedschap in de beeldbewerkingsoftware om tegemoet te komen aan het lage contrast van de digitale sensoren.

Gefotografeerd tijdens een bewolkte lucht vertoont deze foto geen schaduwen en een zacht contrastniveau. Een magenta kleurcorrectiefilter werd gebruikt om het blauwzweem te verwijderen dat kenmerkend is voor deze lichtomstandigheden. In direct zonlicht zou er teveel contrast ontstaan om de details in de achtergrond te tonen.

C - Onbewolkt in de schaduw.
Beschrijving: Dit licht vindt men tijdens een zonnige dag op plaatsen waar het directe licht niet kan komen.
Kwaliteit: Zacht diffuus licht
Kleuren: Licht met een blauwe weerschijn. Hoge intensiteit met een neiging naar blauwzweem.
Schaduw: Geen schaduw
Contrast: Laag contrast
Aanbevolen film of aanpassing van het contrast: Dit is bij uitstek de gelegenheid om een film met hoog contrast en hoge verzadiging zoals de Velvia te gebruiken. Digitale fotografen passen hier het contrast aan met het curvegereedschap in de beeldbewerkingsoftware om tegemoet te komen aan het lage contrast van de digitale sensoren.

Open schaduw verschilt van licht tijdens een bewolkte hemel. De zon is er maar schijnt niet rechtstreeks op de voorwerpen in de foto. Het licht is warmer dan zonlicht tijdens bewolking. Goed licht voor fotograferen.

A - Maak gebruik van de zes verschillende soorten licht die in dit artikel zijn beschreven. Je kunt verschillende onderwerpen gebruiken want lang niet alle onderwerpen kun je in alle lichtomstandigheden fotograferen. Probeer evenwel een tafereel in bijvoorbeeld direct licht en tijdens een bewolkte lucht te fotograferen en vergelijk dan de kleuren en het contrast en de schaduwen.
Het belangrijkste is dat je deze foto's thuis goed bekijkt en vergelijkt en beschrijf de verschillende karakteristieken. Geef daarbij aan wat je bevalt of juist niet. Welk licht heeft je voorkeur en wil je verder gebruiken en welk licht vind je niet mooi?

B - Fotografeer hetzelfde tafereel van zonsopgang tot zonsondergang. Het meest ideale is als je gedurende zo'n dag statief en camera niet verplaatst. De bedoeling is dat je later kunt zien hoe een tafereel zich enkel door verandering van licht ontwikkelt gedurende de dag.

C - Maak een nigrometer en gebruik die. Een nigrometer is een stuk gereedschap waarmee je de exacte kleuren van voorwerpen kunt beoordelen. In al zijn eenvoud is het een buis met een kleine opening aan beide uiteinden zodat je slechts een beperkt deel van het tafereel kunt bekijken. Als je stukjes isoleert kun je de afzonderlijke kleurschakeringen beter bekijken dan wanneer je naar het tafereel in zijn geheel kijkt.

Hoe maak je een nigrometer?
Neem een kartonnen koker, bijvoorbeeld een die in een keukenrol zit. Hij moet ongeveer 25cm lang zijn en een doorsnee van 5cm hebben. Sluit beide uiteinden af met een schijf karton waarin een gaatje van ongeveer 0,5cm in het midden zit. Zorg er voor dat het karton zo dik is dat er geen licht doorheen schijnt. Desnoods kun je hem zwart verven of beplakken met zwart isolatieband. De nigrometer is klaar.

Hoe gebruik je een nigrometer?
Kijk door de gaatjes naar een bepaald gebied, bij voorkeur een stuk dat deels in de zon en deels in de schaduw ligt en vergelijk het effect van het licht op de kleur. Je zult merken dat kleuren in de schaduw zijn verzadigd en rijk en de kleuren in zonlicht zijn veel vlakker en soms wat "uitgevreten".
Door de kleuren met een nigrometer te isoleren vermengen je ogen de verschillende kleuren niet. Je krijgt zo een betere indruk van de verschillende kleuren. Kijk zo naar verschillende taferelen en je leert veel over de werkelijke kleuren en over de verschillen in diverse lichtomstandigheden.
Je kunt het effect van de nigrometer snel bereiken door van je hand een vuist te maken en door de smalle opening te kijken. Als je eenmaal voldoende met een nigrometer hebt geoefend is dit een handig hulpmiddel om even snel een kleur te beoordelen.
Je zou denken dat de kleur van een voorwerp nogal vanzelfsprekend is. Eigenlijk is dat pas het geval als je behoorlijk met de nigrometer hebt geoefend en ik raad je dan ook aan om de wereld eens door die kleine openingen te bekijken. Je zult verbaasd zijn.

D - Het boek "Light and Color in the Outdoors" van M.G.J. Minnaert gaat nog veel dieper in om de kleurverschijnselen. Een Nederlandse uitgave is verkrijgbaar onder deze link.

9 - Workshops om de vaardigheid te verbeteren

Praktische lessen kunnen zeker er toe bijdragen dat men een beter fotograaf wordt. De auteur noemt in dit verband zijn workshops, die hij regelmatig in Amerika verzorgt. Voor de liefhebbers verwijs ik naar zijn website http://www.beautiful-landscape.com. In het kader van deze Nederlandse website over de Digitale Doka is dit deel van de tekst minder relevant.

10 - Besluit

Het succes van een landschapfotograaf hangt voor een belangrijk deel af van ervaring. De natuur is de beste leermeester en er is geen andere manier dan door veel te experimenteren. Wil je de fotografie beheersen dan moet je de kennis over licht beheersen. Dat houdt onder meer in dat je niet alleen de verschillende soorten licht kunt onderscheiden maar ook dat je kunt voorspellen welk licht je in bepaalde omstandigheden kunt verwachten. Dit kan je hoop tijd besparen omdat je niet tevergeefs op een bepaald licht hoeft te wachten als de weersomstandigheden er geen aanleiding toe geven. Ervaring is belangrijk om de talloze variaties in het licht te onderscheiden en te kunnen gebruiken. Maar uiteindelijk zullen we het moeten doen met hetgeen de natuur ons voorschotelt.

a suivre . . . wordt vervolgd