Hier volgt het eerste deel van een opsomming van produkten die - ieder in de eigen prijsklasse - van professionele kwaliteit zijn of deze maatstaf zeer dicht naderen. In de loop van de volgende weken verschijnen de volgende delen.

Inleiding
Aan de inrichting van een digitale donkere kamer gaat een intensief proces vooraf van marktverkenning om - het beschikbare budget in aanmerking genomen - tot een verantwoorde keuze uit het immense aanbod te komen. Dit proces doet niet onder voor de voorbereidingen van de analoge donkere kamer. De bedoeling van dit hoofdstuk is om in vogelvlucht een verscheidenheid aan componenten te bespreken. Iedereen kan daaruit een keuze maken die hem het beste past en die aansluit bij het beschikbare budget. Met betrekking tot computer en printer heb ik mij beperkt tot enkele globale specificaties, die essentieel zijn voor de digitale beeldbewerking. De keuze van deze onderdelen is zo ruim en de prijzen zo uiteenlopend, dat uitvoeriger bespreking in dit bestek niet zinvol is. Om het keuzeproces te vergemakkelijken is als bijlage een rekentabel opgenomen met alle onderdelen en de prijzen. Het aanklikken van één of meer keuzevakjes leidt tot een totaal bedrag, zodat je onmiddellijk kunt zien wat de financiële gevolgen zijn van je keuze.

De computer
Het lijkt als het intrappen van een open deur, maar de computer moet geschikt zijn voor beeldbewerking. Beeldmateriaal is omvangrijk. Een bestand voor een foto van 3000 x 2000 pixels met een resolutie van 300 pixels per inch en een kleurdiepte van 16-bit is al gauw 35MB groot. Bedenk dat dit soort bestanden ontstaan na omzetting van RAW formaat - uit een digitale éénogige spiegelreflexcamera (DSLR) met 6 Megapixels - naar TIF. Zo'n bestand stelt hoge eisen aan de rekencapaciteit van de computer. Je wilt toch niet eindeloos zitten wachten op het verwerken van een functie? De rekencapaciteit van een computer is naast de specificaties van de processor (bij voorkeur Pentium IV) voor een zeer belangrijk deel afhankelijk van de omvang van het RAM-geheugen. Gelukkig komt 1GB tegenwoordig steeds vaker als standaard voor. Een grote harde schijf - minimaal 120GB - werkt zeer comfortabel. Zorg voor USB2.0 en Firewire aansluitingen om - ook in de toekomst - randapparatuur met de computer te kunnen verbinden. De ontwikkelingen gaan snel en wat vandaag nog niet bestaat kan morgen onmisbaar blijken. Een hoge overdrachtsnelheid tussen de computer en de randapparatuur is dan nodig om een feilloze werking te waarborgen.

Het beeldscherm
TFT-schermen winnen de laatste tijd aan populariteit. En terecht, ze nemen minder plaats in op het werkblad en hebben een hoge verversingssnelheid. Ze doen echter nog steeds onder voor de CRT-schermen als het gaat om een nauwkeurige en constante weergave van de kleuren. Overigens, hoe groter het scherm, hoe beter. Laat het beeldscherm niet de sluitpost van de begroting zijn. Je gaat werken met beelden en de weergave daarvan is uiterst belangrijk. Veel belangrijker dan de kwaliteit van de subwoofer als onderdeel van het geluidssysteem waar vaak niet op wordt bezuinigd.

Beeldbewerkingssoftware
Er is een groot aantal pakketten op de markt voor digitale beeldbewerking, variërend van gratis software tot de Nederlandse versie van Adobe Photoshop CS van € 1.260,=. Als je als nieuweling op deze markt je gaat oriënteren, weet je niet waar je moet beginnen. De bedoeling van dit hoofdstuk is om een handreiking te bieden in het woud van software met als doel dat iedereen - afhankelijk van zijn of haar verlangens en mogelijkheden - een keuze kan maken die kwalitatief verantwoord is. Een gezegde luidt: "Alle waar is naar zijn geld". In dit verband betekent dat niet, dat alleen het duurste goed genoeg is.

Laten we Adobe Photoshop als voorbeeld nemen. Indertijd is dit pakket ontwikkeld voor de grafische industrie voor het bewerken van gedigitaliseerde bestanden. Deze bestanden kwamen tot stand door een afbeelding - meestal een foto uit de studio van een reclamefotograaf - middels een peperdure drumscanner te digitaliseren. Dit proces stamt uit de tijd dat digitale fotografie nauwelijks bestond en voor de consument onbetaalbaar was. De kracht van Photoshop lag van begin af aan in de uitgebreide mogelijkheden om de beelden te manipuleren en was daarmee een geliefd gereedschap voor de creatieve ontwerper, die allerlei effecten in een beeld kon aanbrengen. Dit is tot op vandaag niet veranderd en Photoshop is wereldstandaard op het gebied van grafische beeldmanipulatie. Door de popularisering van de scanner en de geleidelijke opkomst van digitale fotografie werd het programma ook steeds meer door de fotograaf gebruikt, maar hij liep vaak aan tegen de beperking dat de verschillende functies niet waren ontwikkeld vanuit de werkwijze van de fotograaf. Daarom ontstond het verschijnsel dat lieden die software konden schrijven en die tevens verstand hadden van fotografie, insteekmodules gingen schrijven. Zij maakten gebruik van de kracht van Photoshop, maar pasten de functies aan de behoeften van de fotograaf aan. Een voorbeeld is Fred Miranda (zie rubriek 5 Insteekmodules van deze website). Anderen waren niet alleen ontevreden over de manier waarop een functie werd aangeboden, maar waren van mening dat zelfs de rekenmethode van de functie - het algoritme - verbeterd kon worden en zij schreven - en schrijven - aparte programma's om bepaalde euvels in de digitale beeldbewerking te lijf te gaan. Zo vinden we software voor het wegwerken van digitale ruis, voor het aanpassen van één enkele kleur of voor het aansturen van de printer.

Helaas moet worden vastgesteld dat er veel kaf onder het koren is. Nogal wat hobbyisten zijn aan de slag gegaan met als resultaat een product dat niet veel kost of zelfs gratis is, maar dat kwalitatief te wensen overlaat. Gelukkig zijn er een paar fotografen die de moeite hebben genomen om enkele hoogwaardige producten na een uitgebreid testprogramma te selecteren. Deze testresultaten zijn - aangevuld met eigen ervaringen - de basis voor dit artikel.

Hierboven is Adobe Photoshop al ter sprake gekomen. De nieuwste versie heeft de toevoeging CS gekregen, maar ook de toevoeging 8.0 wordt gebruikt. Photoshop (PSP) is de wereldstandaard op het gebied van beeldbewerking. De Engelse versie kost € 870,= inclusief BTW en de Nederlandse versie is met € 1.260,= maar liefst 45% duurder. De versie CS is duidelijk opgeschoven in de richting van de fotograaf. Dit blijkt onder meer uit de extra insteekmodule CameraRAW. Via deze module worden bestanden in RAW-formaat ingelezen en geconverteerd naar bijvoorbeeld TIF. Deze conversie kan gepaard gaan met enige aanpassingen in witbalans, belichting, schaduwen, helderheid, contrast en verzadiging. In de geavanceerde uitbreiding kunnen correcties in de detailwerking, lensafwijkingen, en in de kalibrering worden aangebracht. Voor sommigen kunnen deze correctiemogelijkheden voldoende zijn, anderen zullen verder gaan en het beeld in Photoshop openen en daar mee de beschikking hebben over het uitgebreide arsenaal van functies. Een ander blijk van ruimere aandacht voor de fotograaf is de invoering van kleurfilters. Kleurfilters behoren tot het vertrouwde gereedschap voor de analoge fotograaf en het is goed dat hij er bij het digitale werk eveneens over kan beschikken.

Ondanks de kwaliteiten van Photoshop zal de prijs voor velen een te hoge drempel zijn om tot aanschaf over te gaan. Voor hen is Photoshop Elements beschikbaar. Zojuist is versie 3.0 verschenen. Afgaande op de specificaties, die door Adobe worden gepubliceerd zou Elements 3.0 een aantrekkelijke basis kunnen zijn voor de inrichting van een digitale doka. Om te beginnen de prijs: een volledige versie kost € 100,= inclusief BTW. De upgrade kost € 75,=. Er is geen prijsverschil tussen de Nederlandse - beschikbaar in februari 2005 - en de Engelstalige versie. Dit verschil met de "grote" Photoshop is groot genoeg om de verschillende mogelijkheden te onderzoeken. Helaas moeten we het nu nog doen met de reclame-uitingen want Adobe heeft nog geen versie ter beoordeling beschikbaar gesteld.

Elements 3.0 kan de beelden van de camera binnenhalen en met behulp van de Camera RAW-plugin worden de RAW bestanden van een groot aantal digitale camera's omgezet. De integratie van het Adobe programma Photoshop-Album creëert de mogelijkheid om een vergaande organisatie van de beeldbestanden in te richten, zodat de foto's gemakkelijk kunnen worden teruggevonden. Dit is vooral van belang omdat de ervaring leert dat met de digitale camera gemakkelijker meer opnames worden gemaakt en omdat de negatieven ontbreken, die in het verleden houvast boden aan de archivering van de foto's. Aan de digitale bewerking van foto's is uitgebreid aandacht besteed. Een oppervlakkige beschouwing van de mogelijkheden geeft de indruk, dat Adobe vooral de nadruk heeft gelegd op de fotografische functies van Photoshop, ook de nieuwere zoals Histogram en Schaduw/Hooglichten, het ondersteunen van 16-bit kleurdiepte en fotofilters. Tenslotte kent Elements 3.0 mogelijkheden om de foto's af te drukken en om ze geschikt te maken voor publicatie op een internetpagina. Ook worden sjablonen meegeleverd om felicitatiekaarten, kalenders en dergelijke te maken. Zodra we de beschikking hebben over Elements 3.0 zullen we er uitgebreider op ingaan.

In het voorgaande is de term RAW-formaat enkele malen gebruikt en het is nuttig om daar nu wat dieper op in te gaan. Om te beginnen: er is niet één RAW-formaat, maar er zijn net zoveel RAW-formaten als er cameramerken zijn en om de verwarring compleet te maken: deze verschillende RAW-formaten zijn niet onderling uitwisselbaar. RAW-formaat is de manier waarop de digitale informatie vanaf de sensor wordt vastgelegd. Elke camerasensor heeft zo zijn eigen code hiervoor. Eén ding hebben ze echter gemeen: in een RAW bestand wordt alle informatie, die de sensor tijdens de opname verzamelt, onverkort vast gelegd zonder enige modificatie of compressie. En daarmee is een RAW-bestand de meest zuivere basis voor een foto en aldus vergelijkbaar met het negatief uit de analoge techniek. Het is dan ook belangrijk om het RAW-bestand goed te bewaren. Hier zit echter één addertje onder het gras. Omdat er geen algemene conventie bestaat voor het RAW-formaat is het best mogelijk dat sommige formaten van vandaag niet meer door latere softwareversies van bewerkingssoftware worden ondersteund. Dit zou kunnen betekenen dat je in de toekomst je zorgvuldig op CD of DVD bewaarde RAW-bestanden niet meer kunt openen.
Het is opnieuw Adobe, die hier het voortouw heeft genomen met de ontwikkeling van het DNG-formaat. Adobe heeft hiermee een merkonafhankelijk RAW-formaat ontwikkeld en noemt het "Digitaal Negatief" Adobe garandeert, dat het DNG-formaat voor altijd zal worden ondersteund door de beeldbewerkingssoftware van Adobe. Als je dus je RAW-bestanden - alvorens ze op te slaan - omzet in een DNG-bestand, dan ben je er van verzekerd, dat je er altijd bij kunt komen. De DNG-converter, die vanaf de site van Adobe gratis kan worden gedownload is een onmisbaar stuk gereedschap voor de digitale fotograaf, die met RAW-bestanden werkt.

Afdrukken
Je kunt je er toe beperken om je foto's in het vervolg op het beeldscherm te bekijken. Hiervoor zijn talloze mogelijkheden beschikbaar. In Windows XP bijvoorbeeld wordt standaard een functie meegeleverd. Toch blijft het leuk om foto's in een boek te plakken en ze zo te bekijken als verhaal van een vakantie, van een feest of iets dergelijks. Een goedkope manier is het gebruik maken van de fotocentrales, waar de fotobestanden per e-mail of met een uploadprogrammma naar toe kunnen worden gestuurd. De afdrukken worden binnen enkele dagen per post thuis gestuurd. Eigenlijk is dit alleen geschikt voor "kiekjes".
Het allerleukste is echter om foto's, die je met veel zorg hebt bewerkt, zelf af te drukken met een goede foto-inkjetprinter. Als je over een goede printer beschikt is de kwaliteit vaak beter dan het resultaat van de centrale en het geeft veel meer voldoening om je echt mooie foto's van begin tot eind af te werken.

In dit verband is de Epson R300 een aanrader. De volledige specificaties zijn te vinden op het volgende adres (http://www.epson.nl/product/printer/epson_stylus_photo_r300/). De prijs van € 160,= is redelijk en het apparaat biedt het voordeel van aparte inktpatronen voor iedere kleur. Je hoeft dus alleen de kleur te vervangen die leeg is. Dit levert een besparing van de printkosten op. De printer levert naar mijn smaak uitstekende resultaten met de Smooth High Gloss Media uit de Ilford Galerie.

Accessoires
Eigenlijk is het bovenstaande voldoende om de opnamen digitaal te bewerken en af te drukken. Toch zijn er talloze accessoires op de markt, die het werken met grote aantallen foto's vergemakkelijken. Daarnaast zijn er accessoires die een betere kwaliteit van het eindproduct opleveren omdat de makers een ander algoritme (rekensysteem) toepassen. Een van de meest aanschouwelijke voorbeelden hiervan zijn de hulpmiddelen om beelden te verscherpen. Bij de eenvoudiger methoden verschijnen er allerlei vertekeningen in het beeld, de zogenaamde artefacten. Het digitaal verscherpen is eigenlijk surrogaat want alleen een goede lens op een camera kan haarscherpe beelden opleveren. Het digitaal verscherpen moet dus met de nodige voorzichtigheid gebeuren. Hoe beter het algoritme, hoe beter het resultaat. Hetzelfde geldt voor kleurcorrecties, voor het onderdrukken van digitale ruis en voor het afdrukken. De hulpmiddelen die hierna worden besproken zijn deels insteekmodules voor Photoshop en deels zelfstandige programma's. De volgorde waarin de hulpmiddelen worden besproken hangt samen met de volgorde waarin ze tijdens de beeldbewerking worden toegepast.

Kleurbeheer
Een goede foto staat of valt met de zorg die is besteed aan de instellingen voor de kleurweergave. In Photoshop en in in Photoshop Elements wordt Adobe Gamma als hulpmiddel aangeboden om de kleuren van het beeldscherm in te stellen. Adobe Gamma is uitvoerig beschreven in het hoofdstuk 2 Kleurprofiel van deze site onder Beeldscherm. Indien deze procedure met de nodige zorgvuldigheid wordt gevolgd is het resultaat zeker bruikbaar. Toch gaat niet boven de calibratie van het beeldscherm met een colorimeter, een speciale kleursensor die op het beeldscherm wordt geplaatst.

Spyder2 PRO Studio van ColorVision
De spin (Spyder) van ColorVision is een uiterst accuraat hulpmiddel om de kleurweergave van het beeldscherm - zowel CRT als TFT - in te stellen. Via een softwareroutine wordt de gebruiker langs een aantal handelingen geleid waarbij de spin op het

beeldscherm van ieder kleurkanaal (Rood, Groen en Blauw) de helderheid in verschillende stadia meet en vergelijkt met de standaardwaarden. Op basis van de gemeten verschillen wordt een kleurprofiel berekend, dat bij iedere opstart van de computer wordt geladen in de beeldschermdriver.

Het is bekend, dat alles wat brandt aan verandering onderhevig is, zo ook een beeldscherm. En omdat een kleurenbeeldscherm niet stabiel is, is het nodig om regelmatig het kleurprofiel opnieuw te bepalen. De software laat regelmatig een waarschuwing verschijnen als de geldigheidsperiode van het kleurprofiel is verstreken. Een routine van enkele minuten brengt de noodzakelijke aanpassingen aan. In de praktijk blijkt dat de nauwkeurigheid van de Spyder erg groot is. Met de meegeleverde software DoctorPRO kan een tamelijk nauwkeurig printerprofiel worden samengesteld.

In de markt van apparatuur voor kleurmanagement en calibratie behoort de combinatie van Spryder2 PRO en DoctorPRO van Pantone ColorVision uit het oogpunt van prijs tot de

Van camera naar computer.
De ervaring leert dat je met een digitale camera meer opnames maakt dan met een analoge camera. Je verbruikt geen materiaal. De opnames die je niet mooi vind kun je verwijderen. Dat laatste gebeurt echter niet in de camera maar pas als ze zijn overgebracht naar de computer en je de beelden in groter formaat kunt bekijken. Dit betekent dat je met een groot aantal opnames komt te zitten en die hoeveelheid moet je goed kunnen organiseren. Een vaste routine brengt orde in de chaos. Toegegeven, je kunt niet een systeem verzinnen waarbij iedereen zich gelukkig voelt. Toch waag ik het er op om een routine te bespreken omdat het op zijn minst aan het denken zet.